XX საუკუნის ბოლოს საბჭოთა კავშირში მიმდინარე პოლიტიკურმა პროცესებმა სერიოზული გავლენა მოახდინა აზერბაიჯანის სოციალურ-პოლიტიკურ ცხოვრებაზე. ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის გაფართოებამ, ხალხის დამოუკიდებლობის მოთხოვნის გაძლიერებამ და სსრკ-ში პოლიტიკური სისტემის შესუსტებამ აზერბაიჯანს კვლავ დამოუკიდებელი სახელმწიფოს სტატუსის მოპოვების შესაძლებლობა მისცა.
ამ პროცესში ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სამართლებრივი ნაბიჯი 1991 წლის 30 აგვისტოს გადაიდგა. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს დეპუტატებმა მიიღეს დეკლარაცია „აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის შესახებ“. დეკლარაციაში გამოთქმული იყო პოლიტიკური ნება აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენისაკენ.
ამ პროცესის ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპი 1991 წლის 18 ოქტომბერს გაიმართა. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს სესიაზე მიღებულ იქნა კონსტიტუციური აქტი „აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის შესახებ“. ამ დოკუმენტმა განსაზღვრა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის სამართლებრივი საფუძვლები.
კონსტიტუციური აქტით დადგინდა, რომ აზერბაიჯანის რესპუბლიკა შეიქმნა 1918 წლის 28 მაისს მიღებული დამოუკიდებლობის დეკლარაციის საფუძველზე და წარმოადგენდა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის მემკვიდრეს. ამრიგად, ოფიციალურად გამოიხატა 1918 წელს დაარსებულ აზერბაიჯანულ სახელმწიფოებრიობასა და 1991 წელს აღდგენილ დამოუკიდებელ აზერბაიჯანის რესპუბლიკას შორის ისტორიული და სამართლებრივი მემკვიდრეობა.
დამოუკიდებლობის აღდგენა არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ აზერბაიჯანის რესპუბლიკის უმაღლესი საბჭოს მიერ მიღებული კონსტიტუციური აქტით. 1991 წლის 29 დეკემბერს აზერბაიჯანელი ხალხის მონაწილეობით ჩატარდა საყოველთაო რეფერენდუმი. რეფერენდუმში აზერბაიჯანელ ხალხს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის მხარდაჭერა მოეთხოვა. რეფერენდუმის შედეგებმა დაადასტურა აზერბაიჯანელი ხალხის ნება დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრიობის მიმართ.
დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ აზერბაიჯანის წინაშე მრავალი და რთული ამოცანა იდგა. მთავარ საკითხებს შორის იყო ახალი სახელმწიფოს პოლიტიკური და სამართლებრივი ინსტიტუტების შექმნა, ეკონომიკური სისტემის ჩამოყალიბება, საერთაშორისო ურთიერთობების დამყარება, ეროვნული უსაფრთხოების უზრუნველყოფა და ქვეყნის ტერიტორიული მთლიანობის დაცვა. დამოუკიდებლობის პირველ წლებში აზერბაიჯანი როგორც პოლიტიკური, ასევე ეკონომიკური სირთულეების და ცნობილი სამხედრო კონფლიქტის წინაშე იდგა.
მომდევნო წლებში მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადაიდგა აზერბაიჯანის სახელმწიფოებრიობის სამართლებრივი საფუძვლის გასაძლიერებლად. 1995 წლის 12 ნოემბერს, საყოველთაო რეფერენდუმით მიღებულ იქნა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის ახალი კონსტიტუცია. კონსტიტუციის მიღება მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანიზების, სამოქალაქო უფლებებისა და თავისუფლებების, სახელმწიფო სტრუქტურისა და სამართლებრივი სისტემის საფუძვლების განსაზღვრის თვალსაზრისით დამოუკიდებელ აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში.
აზერბაიჯანმა, როგორც დამოუკიდებელმა სახელმწიფომ, ასევე გააფართოვა საერთაშორისო ურთიერთობები. ჩვენი ქვეყანა საერთაშორისო ორგანიზაციების წევრად იქნა მიღებული, სხვადასხვა სახელმწიფოსთან დამყარდა დიპლომატიური ურთიერთობები და აზერბაიჯანმა, როგორც საერთაშორისო სამართლის დამოუკიდებელმა სუბიექტმა, გააძლიერა თავისი პოზიცია.
2021 წელს 18 ოქტომბერი ოფიციალურად დამოუკიდებლობის აღდგენის დღედ გამოცხადდა. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის, ილჰამ ალიევის ინიციატივით, მომზადდა და აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მილი მეჯლისს წარედგინა კანონპროექტი „დამოუკიდებლობის დღის შესახებ“. აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მილი მეჯლისმა კანონპროექტი მიიღო.
კანონს ხელი მოაწერა აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტმა ილჰამ ალიევმა 2021 წლის 15 ოქტომბერს.
აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კანონის „დამოუკიდებლობის დღის შესახებ“ შესაბამისად, 28 მაისი გამოცხადდა დამოუკიდებლობის დღედ, ხოლო 18 ოქტომბერი – დამოუკიდებლობის აღდგენის დღედ. ამგვარად, უზრუნველყოფილი იქნა სამართლებრივი განსხვავება აზერბაიჯანის სახელმწიფოებრიობის ისტორიაში ორ მნიშვნელოვან მოვლენას შორის: 1918 წლის 28 მაისი აღნიშნავს აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკის მიერ დამოუკიდებლობის გამოცხადების დღეს და 1991 წლის 18 ოქტომბერი აღნიშნავს აზერბაიჯანის რესპუბლიკის მიერ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის დღეს.
დამოუკიდებლობამ აზერბაიჯანელ ხალხს საშუალება მისცა დამოუკიდებლად განსაზღვროს თავისი სახელმწიფოს მომავალი, დაიცვას თავისი ეროვნული ინტერესები, აერჩია პოლიტიკური და ეკონომიკური განვითარების საკუთარი გზა, შეენარჩუნებინა თავისი ეროვნული და კულტურული ღირებულებები და ჩამოეყალიბებინა სახელმწიფო ინსტიტუტები. დამოუკიდებლობის აღდგენიდან მოყოლებული წლების განმავლობაში აზერბაიჯანმა მნიშვნელოვანი ეტაპები გაიარა სახელმწიფოებრიობის მშენებლობაში, ეკონომიკურ განვითარებაში, საერთაშორისო ურთიერთობებსა და სოციალურ სფეროებში.
ტერიტორიული მთლიანობისა და სუვერენიტეტის საკითხს ასევე განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს აზერბაიჯანის თანამედროვე ისტორიაში. 2020 წელს მომხდარი სამამულო ომის შემდეგ აზერბაიჯანის ტერიტორიული მთლიანობის აღდგენა ქვეყნის თანამედროვე ისტორიის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან მოვლენად იქცა. შემდგომ პერიოდში ასევე მნიშვნელოვანი მოვლენები მოხდა სახელმწიფო სუვერენიტეტის სრული აღდგენის მიმართულებით. ამ პროცესებმა კიდევ ერთხელ წამოჭრა დღის წესრიგში დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრიობისა და სუვერენიტეტის მნიშვნელობა აზერბაიჯანულ საზოგადოებაში.
ამგვარად, 18 ოქტომბერი არ არის მხოლოდ აზერბაიჯანელი ხალხის სახელმწიფოებრიობის ისტორიაში ისტორიული მოვლენის წლისთავი. დღევანდელი დღე მნიშვნელოვანი თარიღია, რომელიც სიმბოლოა ეროვნული სახელმწიფოებრიობის ტრადიციების აღდგენის, დამოუკიდებელი სახელმწიფოებრიობის დასაწყისისა და ხალხის უფლებისა, თავად განსაზღვროს საკუთარი ბედი.
