აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის 2025 წლის 22 დეკემბრის №858 ბრძანებით „2026 წელი აზერბაიჯანის რესპუბლიკაში „ურბანული დაგეგმარებისა და არქიტექტურის წლად“ გამოცხადდა.
ეს გადაწყვეტილება აზერბაიჯანის მდიდარი არქიტექტურული ტრადიციების, ურბანული დაგეგმარების მემკვიდრეობისა და თანამედროვე მშენებლობის სტრატეგიის შემდგომ პოპულარიზაციას ემსახურება.
აზერბაიჯანს ქალაქ გეგმარებისა და არქიტექტურული ტრადიციების მდიდარი, საუკუნოვანი ისტორია აქვს.
ღირებულმა არქიტექტურულმა ძეგლებმა განსაკუთრებული როლი ითამაშეს ჩვენი დიდი ქალაქების უნიკალური იმიჯის ჩამოყალიბებაში, რომლებიც აბრეშუმის გზაზე მდებარეობს და აღმოსავლეთის ქვეყნებთან, როგორც მნიშვნელოვან სავაჭრო, ხელოსნურ და კულტურულ ცენტრებთან, მჭიდრო ეკონომიკური, პოლიტიკური და კულტურული კავშირები დაამყარეს.
დღეს, ქვეყნის მასშტაბით სახელმწიფოს მიერ დაცული თავდაცვითი ციხესიმაგრეები, ქარვასლები, მეჩეთები, ტაძრები და სამარხები ეროვნული არქიტექტურის ნათელ ტრადიციებს ასახავს. მსოფლიოში ცნობილ ისტორიულ დაკულტურულ ძეგლებს შორის, რომლებიც სიამაყის განცდას იწვევს მათი მხატვრული და არქიტექტურული გადაწყვეტილებების სრულყოფილებით, მომინა ხათუნის მავზოლეუმი, ხუდაფერინის ხიდი, „ათეშგაჰის“ კომპლექსი და სხვა ასეთი უნიკალური ნიმუშები აზერბაიჯანული არქიტექტურის სიმბოლოდ იქცა.
ჩვენს იშვიათ საგანძურს, რომელიც იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი, მიეკუთვნება ძველი ქალაქი და შირვან შაჰების სასახლე, რომლებიც ანტიკური და შუა საუკუნეების ურბანული კულტურის განსახიერებაა, ქალწულის კოშკი, რომელიც დღემდე ინარჩუნებს თავის დიდებულ სულს, შეკის ისტორიული ცენტრი დახანის სასახლე, რომლებიც აზერბაიჯანული ურბანული დაგეგმარებისა და არქიტექტურის მსოფლიო მარგალიტებს შორის ღირსეულ ადგილს იკავებენ.
დიდი მხატვრის, აჯამი ნახიჩევანის, შემოქმედება, რომლის 900 წლის იუბილე შეტანილია იმ დიდი პიროვნებების სიაში, რომელთა იუბილეები იუნესკოს ფარგლებში აღინიშნება, იმ პერიოდის არქიტექტურული სკოლის უმაღლეს მწვერვალს წარმოადგენს, რომელსაც ძლიერი გავლენა აქვს აზერბაიჯანისა და ახლო აღმოსავლეთის შუა საუკუნეების არქიტექტურაზე.
აზერბაიჯანის მიერ დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ, ქვეყანაში ახალი ეტაპი დაიწყო ურბანული დაგეგმარებისა და არქიტექტურის სფეროში. იმ დროის მოწინავე მიდგომებისა და ეროვნული არქიტექტურული ტრადიციების შერწყმით აშენებულმა ბრწყინვალე შენობებმა შეცვალა დედაქალაქისა და რეგიონების იერსახე. ბოლო წლებში განხორციელებული პროექტების წყალობით შეიქმნა მაღალი ესთეტიკური ღირებულების მქონე უნიკალური არქიტექტურული ნიმუშები. თანამედროვე სტილის უნიკალური არქიტექტურული ძეგლების, როგორიცაა ჰეიდარ ალიევის ცენტრი, ცეცხლოვანი კოშკები, რომლებიც მუდმივი განახლების სიმბოლოა, და თეთრი ქალაქის კომპლექსის დამატებით, დედაქალაქის ლანდშაფტი კიდევ უფრო მდიდარი გახდა, ხოლო რეგიონების არქიტექტურული სახე მნიშვნელოვნად შეიცვალა და ახალი იერი მიიღო.
ტერიტორიებზე, რომლებიც სახელმწიფო პროგრამის შესაბამისად „მწვანე ენერგიის“ ზონებად გამოცხადდა, 2020-2025 წლებში მომზადდა დაგეგმვის დოკუმენტები და დაიწყო სამშენებლო სამუშაოები 100-ზე მეტ დასახლებაში, მათ შორის 12 ქალაქში, მოკლე დროში, რაც იშვიათად გვხვდება მსოფლიო არქიტექტურულ და სამშენებლო პრაქტიკაში.
პირველ რიგში, განთავისუფლებულ ტერიტორიებზე ჩატარდა მასშტაბური ნაღმებისა და აუფეთქებელი საბრძოლო მასალისგან გაწმენდის სამუშაოები, რაც უზრუნველყოფდა ტერიტორიების უსაფრთხოებას. პარალელურად, მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადაიდგა თანამედროვე გენერალური გეგმების მომზადების მიმართულებით. მომზადდადა დამტკიცდა აღდამის, ფუზულის, ჯაბრაილის, ზანგილანის, გუბადლის, ლაჩინისა და ქალბაჯარის ქალაქების გენერალური გეგმები, ხოლო ამ დოკუმენტებში გათვალისწინებული იყო „ჭკვიანი ქალაქის“ და „ჭკვიანი სოფლის“ კონცეფციების განხორციელება.
კერძოდ, მნიშვნელოვანი სამუშაოები ჩატარდა ქალაქ შუშაში ისტორიული და არქიტექტურული მემკვიდრეობის აღსადგენად და საფუძვლიანად აღდგა არაერთი რელიგიური და კულტურული ძეგლი. აზერბაიჯანის კულტურული დედაქალაქისა და ჩვენი ხალხის სიამაყის წყაროს, ქალაქ შუშას აღორძინება, მისი ყოფილი არქიტექტურული გარემოსა და ნამდვილი ისტორიული იმიჯის აღდგენით, ეროვნული ნების გამოვლინებაა.
აღდამის ქალაქში, თანამედროვე ურბანული დაგეგმარების პრინციპების შესაბამისად, გრძელდება ახალი საცხოვრებელი უბნების, ადმინისტრაციული შენობებისა და სოციალური ინფრასტრუქტურის ობიექტების მშენებლობა. ფუზულის ქალაქში საერთაშორისო აეროპორტის ექსპლუატაციაში გაშვებამ მნიშვნელოვნად გააფართოვა რეგიონის სატრანსპორტო და ლოჯისტიკური შესაძლებლობები.
გარდა ამისა, ზანგილანის რაიონის სოფელ აღალისში განხორციელებული „ჭკვიანი სოფლის“პროექტი სამაგალითო პროექტად ითვლება ინოვაციური მენეჯმენტის, ალტერნატიული ენერგიის წყაროების გამოყენების, ციფრული სერვისებისა და თანამედროვე სასოფლო–სამეურნეო მოდელების თვალსაზრისით. ლაჩინისა და ქალბაჯარის რაიონებში რეკონსტრუქცია განხორციელდა საგზაო და სატრანსპორტო ინფრასტრუქტურის, აშენდა გვირაბები, ხიდები და მაგისტრალები.
განთავისუფლებულ ტერიტორიებზე სოციალური ინფრასტრუქტურის ფორმირება ასევე პრიორიტეტულია. შენდება და მაცხოვრებლების მიერ ექსპლუატაციაში შედის ახალი სკოლები, საავადმყოფოები, საბავშვო ბაღები, კულტურული ცენტრები და სპორტული კომპლექსები. ამავდროულად, ენერგომომარაგების მდგრადობის უზრუნველსაყოფად ხორციელდება ქვესადგურები, ჰიდრო ელექტროსადგურები და განახლებადი ენერგიის პროექტები.
ურბანული დაგეგმარებისა და არქიტექტურის სფეროში შესრულებული სამუშაოები არშემოიფარგლება მხოლოდ ფიზიკური ინფრასტრუქტურის მშენებლობით, არამედ თან ახლავს ეროვნული და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვა, ეკოლოგიური ბალანსის აღდგენა და მწვანე ენერგიის პრინციპების გამოყენება. ყველა პროექტი ემსახურება გრძელვადიანი სოციალურ–ეკონომიკური განვითარების, მდგრადი დასახლებისა და მოსახლეობის უსაფრთხო და კომფორტული ცხოვრების უზრუნველყოფას.
შედეგად, „ურბანული დაგეგმარებისა და არქიტექტურის წლის“ ფარგლებში განთავისუფლებულ ტერიტორიებზე გამართული ღონისძიებები აზერბაიჯანის განვითარების ახალი ეტაპის ერთ–ერთ მთავარ საყრდენს წარმოადგენს. ეს პროცესი ჩვენი ქვეყნის ეკონომიკური სიძლიერის, სახელმწიფო პოლიტიკის თანმიმდევრულობისა და ეროვნული სოლიდარობის ნათელი მაგალითია.
ჩვენი ქვეყანა აღიარებულია, როგორც საიმედო პარტნიორი კლიმატის ცვლილებასთან და ურბანულ განვითარებასთან დაკავშირებული გლობალური გამოწვევების გადაჭრაში, ინოვაციური მიდგომების ჩამოყალიბებაში. გაეროს ჰაბიტატის პროგრამასთან („გაერო–ჰაბიტატი“) ერთობლივი ინიციატივები და ეროვნული ურბანული დაგეგმარების ფორუმები, სადაც არქიტექტორები ამ ფარგლებში იკრიბებიან, აზერბაიჯანის საერთაშორისო პარტნიორებთან ერთობლივი საქმიანობის წარმატებული მაგალითებია. გაეროს მსოფლიო ურბანული ფორუმის (WUF13) მეცამეტე სესიის ბაქოში 2026 წელს ჩატარების გადაწყვეტილება მიუთითებს აზერბაიჯანის მზარდ როლზე მდგრადი ურბანული განვითარების პროცესებში.
„ურბანული დაგეგმარებისა და არქიტექტურის წლის“ გამოცხადებას დიდი მნიშვნელობა აქვს აზერბაიჯანის ისტორიული მემკვიდრეობის შენარჩუნების, თანამედროვე ურბანული დაგეგმარების მოდელის შემუშავებისა დაეროვნული არქიტექტურული ტრადიციების მომავალი თაობებისთვის გადაცემის თვალსაზრისით.
